Yüksek lisans ya da doktora tezinizden İngilizce bir makale çıkarmak istiyorsanız, iki soru gönderimden önce yanıtlanmalıdır: Tezin kendisi daha önce yapılmış bir yayın sayılır mı? Tezdeki Türkçe metni çevirip kullanmak kendinden intihal ya da mükerrer yayın riski doğurur mu? Bu belge, YÖK’ün yayın etiği yönergesini ve uluslararası dergilerin başvurduğu kaynakları özetler; ardından tezden makaleye çeviri için bir kontrol listesi sunar.
Kısa yanıt: tez genellikle önceki yayın sayılmaz, ama ilişki açıkça belirtilir
YÖK’ün Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi iki eylemi açıkça etiğe aykırı sayar. Tekrar yayım, mükerrer yayınları akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmaktır; dilimleme ise bir araştırmanın sonuçlarını, araştırmanın bütünlüğünü bozacak şekilde ve uygun olmayan biçimde parçalara ayırıp birden fazla sayıda yayımlayarak bu yayınları akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmaktır.[1] Tezden makale üretmek bu iki eylemden biri değildir; sorun, aynı sonuçların birden fazla makalede yeni sonuçlar gibi sunulmasıyla başlar.
Tezin kendisi konusunda büyük yayıncıların yaklaşımı yazar lehinedir. Örneğin Elsevier’in yayın etiği politikası, genel kural olarak daha önce yayımlanmış bir çalışmanın başka bir dergiye gönderilmemesini ister, ancak özet, yayımlanmış bir ders metni, akademik tez ya da elektronik ön baskı biçiminde yayımlanmış çalışmayı bu kuralın dışında tutar.[2] Bu kural her dergi için aynı değildir: hedef derginin Yazar Rehberi (Instructions for Authors) tezden türetilen makaleler için ayrı bir hüküm koyabilir; son söz her zaman dergidedir.
Hangi durum ne sayılır?
Aşağıdaki tablo, tezden makaleye geçişte en sık karşılaşılan dört durumu ve her birinde ne yapılması gerektiğini gösterir.
| Durum | Nasıl değerlendirilir? | Ne yapılmalı? |
|---|---|---|
| Türkçe tezin bir bölümü İngilizce makaleye dönüştürülüyor | Büyük yayıncılar genellikle tezi önceki yayın saymaz | Tezi kaynak olarak gösterin; editöre mektupta makalenin tezden türetildiğini belirtin |
| Türkçe yayımlanmış bir makale İngilizceye çevrilip başka bir dergiye gönderiliyor | Aynı makalenin başka bir dilde gönderilmesi; mükerrer yayın riski taşır | Yalnızca iki derginin editörünün onayıyla ve ikincil yayın koşullarıyla yapılabilir |
| Aynı makale aynı anda iki dergiye gönderiliyor (dilleri farklı olsa bile) | Mükerrer gönderim | Yapılmaz; bir dergiden karar gelmeden ikinci dergiye gönderilmez |
| Tezin sonuçları, her biri tek başına eksik kalan birkaç makaleye bölünüyor | Makaleler akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayın olarak sunulursa YÖK yönergesine göre dilimleme sayılabilir | Her makalenin kendi başına bütün bir soruyu yanıtladığından emin olun; aynı veriden yapılan önceki yayınlara atıf yapın |
Tablonun ikinci ve üçüncü satırı ICMJE önerilerine dayanır. ICMJE, aynı makalenin aynı ya da farklı dillerde aynı anda birden fazla dergiye gönderilmemesini ister; önemli ölçüde örtüşen bir çalışma varsa bunun gönderim mektubunda açıkça belirtilmesini ve ilgili metnin editöre verilmesini öngörür. Başka bir dilde ikincil yayın ise ancak iki derginin editörünün onayı, birincil yayına öncelik tanınması ve ikincil metnin birincil yayına açıkça atıf yapması gibi koşullar sağlandığında kabul edilebilir.[3]
Çeviri metni yeni yapmaz: kendinden intihal ve metin geri dönüşümü
Kendi tezinizden bir paragrafı İngilizceye çevirmek, o paragrafı yeni bir metin hâline getirmez. Yazarın daha önce yazdığı metni tırnak içine almadan yeni bir çalışmada kullanmasına metin geri dönüşümü (text recycling) denir. Bu alanda çalışan Text Recycling Research Project’in araştırmacılara yönelik ilkeleri, yöntem açıklamaları gibi doğru iletişim için dil tutarlılığının gerektiği bölümlerde metnin yeniden kullanılmasını önerir; ancak eş anlamlı kelimeler koymak ya da cümle yapısını değiştirmek gibi yüzeysel değişikliklerin okuru ve editörü metnin özgünlüğü konusunda yanıltabileceğini belirtir.[4]
Çeviri açısından bunun iki pratik sonucu vardır:
- Yöntem bölümü: Tezdeki yöntem açıklamasının çevirisi makalede büyük ölçüde aynı kalabilir. Terimleri tezle aynı tutun ve tezi kaynak olarak gösterin; derginin bu konudaki kuralını Yazar Rehberinden okuyun.
- Giriş, bulgular ve tartışma: Makale, tezden farklı bir okura ve farklı bir uzunluğa yazılır. Bu bölümleri tez çevirisini kısaltarak değil, makalenin sorusuna göre yeniden yazarak hazırlayın. Benzerlik taramasında düşük oran elde etmek için metni kelime kelime değiştirmek, sorunu çözmez; gizler.
Tezler YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde erişime açılabildiği için, derginin benzerlik raporu makalenizle teziniz arasında eşleşme gösterebilir. Bu eşleşme, tezi kaynak olarak gösterdiyseniz ve editöre mektupta ilişkiyi belirttiyseniz açıklanabilir bir durumdur.
Tezden makaleye çeviri için kontrol listesi
Göndermeden önce aşağıdaki noktaları tezinizle ve derginin Yazar Rehberiyle karşılaştırarak kontrol edin.
| # | Kontrol noktası | Soru | ✓ |
|---|---|---|---|
| 1 | Derginin kuralı | Yazar Rehberinde tezden türetilen makale, ön baskı ve önceki yayın hakkında ne yazdığını okudunuz mu? | |
| 2 | Tezin kaynak gösterilmesi | Tez, makalenin kaynakçasında ve ilgili bölümde (çoğunlukla giriş ya da yöntem) anılıyor mu? | |
| 3 | Editöre mektup | Makalenin bir tezden türetildiği, tezin künyesiyle birlikte belirtildi mi? | |
| 4 | Aynı veriden önceki yayınlar | Aynı tezden daha önce yayımlanmış ya da incelemede olan makaleler varsa bunlara atıf yapıldı ve editöre bildirildi mi? | |
| 5 | Dilimleme | Makale tek başına bütün bir araştırma sorusunu yanıtlıyor mu, yoksa başka bir makalenin eksik parçası mı? | |
| 6 | Türkçe makalenin çevirisi | Türkçe olarak yayımlanmış bir makaleyi mi çevirip gönderiyorsunuz? Öyleyse iki derginin editörünün onayı ve ikincil yayın notu var mı? | |
| 7 | Terim tutarlılığı | Tezdeki temel kavramlar makalede aynı İngilizce karşılıklarla çevrildi mi? | |
| 8 | Yeniden yazılan bölümler | Giriş, bulgular ve tartışma makalenin sorusuna göre yeniden yazıldı mı, yoksa tez paragraflarının eş anlamlılarla değiştirilmiş hâli mi? | |
| 9 | Özet ve başlık | Makalenin başlığı ve özeti tezinkinden ayrı, makalenin kapsamına göre yazıldı mı? | |
| 10 | Ortak yazarlık | Tez danışmanı ve katkı veren diğer kişiler, derginin yazarlık ölçütlerine göre yazar ya da teşekkür bölümünde yer alıyor mu? |
Makale çevirisinde yapay zekâ ya da makine çevirisi kullandıysanız beyan kuralları için Makale Çevirisinde Yapay Zekâ ve Makine Çevirisi: Dergilerin ve YÖK’ün Beyan Kuralları belgesine, gönderim öncesinin diğer adımları için SCI/SSCI Makale Gönderimi: Hazırlık Kontrol Listesi belgesine bakın.
Profesyonel çeviri ne zaman gerekir?
Tez bölümünü makine çevirisiyle İngilizceye aktarmak, taslağın anlamını görmek için yeterli olabilir. Aşağıdaki durumlarda ise alanını bilen bir çevirmenin yazılı çevirisi ya da makine çevirisinin satır satır insan kontrolünden geçirilmesi, gönderim öncesinde riski azaltır:
- Makale, tezin birden fazla bölümünü birleştiriyor ve terimlerin baştan sona aynı kalması gerekiyorsa.
- Giriş ve tartışmanın, tez çevirisinin kısaltılmış hâli olarak değil, makalenin sorusuna göre İngilizce yeniden kurulması gerekiyorsa.
- Aynı tezden birden fazla makale çıkıyor ve makaleler arasında terim ve üslup birliği korunmak isteniyorsa.
Tezinizden makale hazırlama sürecinin çeviri ve dil kontrolünü planlamak için akademik çeviri ve makale çevirisi sayfalarımızı inceleyebilirsiniz.
Kaynaklar
- Yükseköğretim Kurulu. (2025). Yükseköğretim kurumları bilimsel araştırma ve yayın etiği yönergesi (YÖK Genel Kurulunun 28/8/2025 tarihli kararıyla değişik metin). Kaynak ↩ Metne dön
- Elsevier. (n.d.). Publishing ethics: Multiple, redundant or concurrent publication. Kaynak ↩ Metne dön
- ICMJE. (n.d.). Overlapping publications. Recommendations, Section III.D. Kaynak ↩ Metne dön
- Text Recycling Research Project. (n.d.). Best practices for researchers. Kaynak ↩ Metne dön
