Akademik bir metin yayına giderken dört ayrı işten geçebilir: yazılı çeviri, dil düzeltme (editing ya da redaksiyon), proofreading (son okuma) ve formatlama. Dördü sık sık aynı adla anılır, aynı fiyat teklifinde birbirine karışır ve yazar, aldığı hizmetin metninin hangi sorununu çözmediğini kimi zaman ancak dergiden dönen yanıtla öğrenir. Bu belge, her işin neyi kapsadığını, neyi kapsamadığını ve hangi durumda hangisine ihtiyaç duyduğunuzu bir karar tablosu ve kısa bir kontrol listesiyle gösterir.
Kısa yanıt: dört iş, dört ayrı çıktı
Uluslararası Tıp Dergisi Editörleri Komitesi (ICMJE), yazarlık ölçütlerini tanımlarken yazım desteği, teknik editörlük, dil düzeltme ve proofreading işlerini ayrı ayrı sayar. Bu katkılardan yalnızca birini yapan kişi yazar sayılmaz; teşekkür bölümünde anılabilir ve bu durumda katkısının türü belirtilir.[1] Türkçede de iki iş ayrı adlarla bilinir: Türk Dil Kurumu sözlüğü redaksiyonu “yazılmış bir metin üzerinde gereken düzeltmeleri yaparak yazıyı yayıma hazır duruma getirme”[2], düzeltiyi ise basılmakta olan bir yayının provaları üzerinde özel düzeltme işaretleriyle yanlışları gösterme işi olarak tanımlar.[3]
Pratikteki ayrım şudur: çeviri metni bir dilden öbürüne taşır; dil düzeltme aynı dildeki metnin anlaşılırlığını ve akademik dilini iyileştirir; proofreading son hâline gelmiş metindeki yazım, noktalama ve tutarlılık hatalarını yakalar; formatlama ise metni derginin ya da enstitünün biçim kurallarına uydurur. Birinin çıktısı öbürünün yerini tutmaz.
Karar tablosu: hangi hizmet neyi kapsar?
| Hizmet | Ne yapar? | Ne yapmaz? | Ne zaman seçilir? |
|---|---|---|---|
| Yazılı çeviri | Türkçe metni İngilizceye (ya da tersine) aktarır; terimleri alanın literatüründeki karşılıklarıyla kurar | Kaynak metindeki mantık, yöntem ya da yapı sorunlarını düzeltmez; derginin biçim kurallarını uygulamaz | Metin henüz hedef dilde yazılmamışsa |
| Dil düzeltme (editing, redaksiyon) | Hedef dilde yazılmış metnin dilbilgisini, cümle yapısını, akademik üslubunu ve terim tutarlılığını iyileştirir | Metni başka bir dile çevirmez; kaynak metinle karşılaştırma yapmaz; bilimsel içeriği değerlendirmez | Metni İngilizce kendiniz yazdıysanız ya da elinizde bir çeviri varsa |
| Proofreading (son okuma, düzelti) | Son hâline gelmiş metinde yazım, noktalama, sayı, kısaltma ve atıf tutarlılığı hatalarını yakalar | Cümleleri yeniden kurmaz; anlaşılırlık ya da üslup sorunlarını çözmez | Dil düzeltmeden geçmiş metin gönderilmeden ya da dizgi provası onaylanmadan önce |
| Formatlama | Başlık düzeni, özet ve anahtar kelime biçimi, tablo ve şekil yerleşimi, kaynak gösterme stili gibi biçim kurallarını uygular | Dile ve içeriğe dokunmaz | Dil işi bittikten sonra, hedef dergi ya da enstitü belli olduğunda |
Çevrilmiş metne ayrıca dil düzeltme gerekir mi?
Çeviri, kaynak metne sadık kalmak zorundadır; dil düzeltme ise yalnızca hedef dildeki metne bakar. Bu yüzden iki iş farklı hataları yakalar. Avrupa Bilim Editörleri Derneği (EASE), birebir çevirilerin çoğu zaman yanlış olduğunu belirtir ve örnek olarak yalancı eşdeğerleri ve çevirmenlerin uydurduğu, İngilizcede bulunmayan sözcükleri gösterir; yazara hedef derginin Amerikan mı İngiliz mi yazımı kullandığını kontrol etmesini önerir.[4]
- Çeviri, alanın terimlerini bilen biri tarafından yapıldıysa ayrı bir dil düzeltme yerine, çevirinin ikinci bir kişi tarafından kaynak metinle karşılaştırılarak okunmasını düşünün: dil düzeltmenin göremediği anlam kaymalarını bu okuma yakalar.
- Çeviri bir araçla yapıldıysa ya da metni İngilizceyi ikinci dil olarak kullanan biri yazdıysa, dil düzeltme ayrı bir iş olarak ele alınmalıdır.
- Dil düzeltme, kaynak metinle karşılaştırma yapmaz. Çeviride düşen bir sayı ya da tersine dönen bir bulgu, akıcı bir İngilizcenin içinde fark edilmeden kalabilir.
Formatlama neden en son gelir?
Biçim kuralları dergiden dergiye değişir ve çeviri ya da dil düzeltme sırasında metnin uzunluğu değişir. Yukarıda andığımız EASE yönergesi, yazımdan önce hedef derginin yazar yönergesini edinmeyi ve makaleyi derginin tercih ettiği uzunluk ve şekil sayısına göre planlamayı önerir. ICMJE de tabloların ilgili derginin gerekliliklerine göre hazırlanmasını ister.[5]
- Hedef dergiyi baştan belirleyin. Kelime sınırı, özet yapısı ve kaynak gösterme stili dil işinin kapsamını da etkiler.
- DergiPark’taki her derginin kendi yazım kuralları vardır. Bir dergi için yapılan formatlama, başka bir dergiye gönderimde yeniden yapılır.
- Formatlamayı dil işinden sonra yapın. Önce formatlanıp sonra düzeltilen metinde başlık numaraları, tablo atıfları ve kaynak sırası kayabilir.
Katkıyı teşekkür bölümünde belirtin
Metninize çevirmen, dil editörü ya da düzeltmen katkı verdiyse bunu gizlemek gerekmez; aksine beklenen budur. EASE yönergesi, bir dil uzmanından (yazar editörü ya da çevirmen) yardım alındıysa şeffaflık için bunun teşekkür bölümünde belirtilmesini ve bu kişilerin makalenin son hâlinden sorumlu olmadığının açıkça anlaşılmasını önerir. ICMJE de yukarıda andığımız ölçütlerde katkının türünün yazılmasını ister; örneğin “makalenin yazımına ya da teknik editörlüğüne katıldı”.
Çeviride ya da dil düzeltmede bir yapay zekâ aracı kullandıysanız beyan kuralları ayrıdır; bunları Makale Çevirisinde Yapay Zekâ ve Makine Çevirisi: Dergilerin ve YÖK’ün Beyan Kuralları belgesinde bulabilirsiniz.
Hizmet seçimi kontrol listesi
Teklif istemeden önce aşağıdaki soruları yanıtlayın. Her “evet” yanıtı, listede karşısındaki işe ihtiyaç duyduğunuzu gösterir.
| # | Soru | Yanıt evetse | ✓ |
|---|---|---|---|
| 1 | Metin henüz Türkçe mi? | Yazılı çeviri | |
| 2 | Metni İngilizce kendiniz mi yazdınız? | Dil düzeltme | |
| 3 | Çeviri bir araçla mı yapıldı? | Dil düzeltme ve kaynak metinle karşılaştırmalı okuma | |
| 4 | Hakem ya da editör “dil düzeltilmeli” dedi mi? | Dil düzeltme; revize edilen kısımlar için terim tutarlılığı kontrolü | |
| 5 | Metin dil düzeltmeden geçti ve gönderime mi hazır? | Proofreading | |
| 6 | Dergi dizgi provası mı gönderdi? | Proofreading (provadaki hataları işaretleme) | |
| 7 | Hedef dergi ya da enstitü belli ve biçim kuralları henüz uygulanmadı mı? | Formatlama | |
| 8 | Metin reddedildi ve başka bir dergiye mi gidecek? | Yeni derginin kurallarına göre formatlama; gerekirse kelime sınırına göre kısaltma |
Profesyonel destek ne zaman gerekir?
Metni İngilizce yazdıysanız, alanınızın literatürünü İngilizce okuyorsanız ve hedef derginin kuralları kısaysa, proofreading ile formatlamayı kendiniz yapabilirsiniz. Aşağıdaki durumlarda ise bu işleri ayırmak ve her birini alanını bilen birine yaptırmak, revizyon turlarında zaman kazandırır:
- Metin Türkçe yazıldıysa ve İngilizcesinin dergiye doğrudan gönderilecek düzeyde olması gerekiyorsa.
- Bir çeviri aracının çıktısını kullandıysanız ve metnin kaynakla karşılaştırılarak okunması gerekiyorsa.
- Hakem raporunda dil ile ilgili bir eleştiri varsa ve revize metnin önceki sürümle aynı terimleri kullanması gerekiyorsa.
- Metin reddedildikten sonra kelime sınırı ve biçim kuralları farklı olan başka bir dergiye gidecekse.
Makalenizin, tezinizin ya da bildirinizin çevirisini ve gönderime hazırlanmasını planlamak için akademik çeviri sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Kaynaklar
- International Committee of Medical Journal Editors. (2026). Defining the role of authors and contributors. Kaynak ↩ Metne dön
- Türk Dil Kurumu. (n.d.). Redaksiyon. Güncel Türkçe sözlük. Kaynak ↩ Metne dön
- Türk Dil Kurumu. (n.d.). Düzelti. Güncel Türkçe sözlük. Kaynak ↩ Metne dön
- European Association of Science Editors. (2018). EASE guidelines for authors and translators of scientific articles to be published in English. European Science Editing, 44(4), e1–e16. Kaynak ↩ Metne dön
- International Committee of Medical Journal Editors. (2026). Preparing a manuscript for submission to a medical journal. Kaynak ↩ Metne dön
