- Kısa yanıt: iki dil, tek içerik, 250 kelime
- Türkçe özet ile abstract arasında neler birebir eşleşmeli?
- Kelime sınırını iki dilde tutturmak
- Terim tutarlılığı: tez, özet, anahtar kelime, makale
- Anahtar kelimeler ve dizin terimleri
- Tez özeti ve abstract kontrol listesi
- Yapay zekâ ya da makine çevirisi kullandıysanız
- Profesyonel çeviri ne zaman gerekir?
- Kaynaklar
- İlginizi çekebilir
Lisansüstü tezinizi Türkçe yazdıysanız özetin bir de İngilizcesi, yani abstract gerekir; tezi İngilizce yazdıysanız bu kez Türkçe özet gerekir. İki metin aynı çalışmayı anlatır, ancak ayrı ayrı okunur, ayrı ayrı dizinlenir ve çoğu zaman ayrı ayrı çevrilir. Bu belge, YÖK Ulusal Tez Merkezi kurallarından yola çıkarak Türkçe özet ile abstract arasında neyin birebir eşleşmesi gerektiğini, 250 kelime sınırının iki dilde nasıl tutturulacağını ve terimlerin tez, özet ve anahtar kelimeler boyunca nasıl tutarlı tutulacağını bir kontrol listesiyle gösterir.
Kısa yanıt: iki dil, tek içerik, 250 kelime
YÖK’ün lisansüstü tezlerin elektronik ortamda toplanmasına ilişkin yönergesine göre tezin özeti biri Türkçe olmak üzere iki dilde hazırlanır ve 250 kelimeyi geçmez. Tez başlıkları ve özet sayfaları Ulusal Tez Merkezi veri tabanının taranabilir alanlarına yüklendiği için bu alanlarda italik yazı, tablo, şekil, grafik, kimyasal veya matematiksel formül, sembol, alt ya da üst simge, Yunan harfi ve standart dışı karakter kullanılmaz. Önerilen dizin terimleri listede yoksa yazar, anahtar kelimeyi “Türkçesi=İngilizcesi” biçiminde yazar. Tez Veri Giriş Formu ayrıca tez adının tercümesini ister.[1]
Bu kurallar Ulusal Tez Merkezi’ne girilen bilgiler içindir. Enstitünüzün tez yazım kılavuzu, tezin içindeki özet sayfası için sayfa düzeni, yazı tipi ya da uzunluk konusunda ek kurallar koyabilir. Kılavuz ile yönerge farklı şey söylüyorsa enstitünüze sorun; forma gireceğiniz özetin 250 kelimeyi aşmaması ise her durumda gerekir.
Türkçe özet ile abstract arasında neler birebir eşleşmeli?
Abstract, Türkçe özetin serbest bir yeniden yazımı değil, aynı içeriğin öbür dildeki karşılığıdır. Bir dilde olup öbüründe olmayan bir bulgu, sayı ya da sonuç, jüri üyesi, tez merkezi kullanıcısı ya da ileride makalenizi değerlendiren hakem için tutarsızlık sayılır.
| Öge | Ne eşleşmeli? | Sık görülen hata |
|---|---|---|
| Tez başlığı | Özgün başlık ile “tez adının tercümesi” aynı kapsamı anlatmalı | Başlık çevirisinde çalışma alanı, örneklem ya da yöntem kaybolur veya eklenir |
| Amaç ve araştırma sorusu | Aynı soru, aynı kapsamla | Türkçedeki “incelemek” ile İngilizcedeki “to prove” gibi farklı güçte fiiller |
| Yöntem, örneklem ve sayılar | Örneklem büyüklüğü, yıllar, oranlar ve birimler iki dilde aynı | Türkçedeki virgüllü ondalıklar İngilizcede düzeltilmeden kalır ya da binlik ayırıcıyla karışır |
| Bulgular ve sonuç | Aynı bulgular, aynı kesinlik derecesiyle | “Düşündürmektedir” ifadesi “shows” olarak çevrilir; bulgu olduğundan kesin görünür |
| Kısaltmalar | Her iki dilde ilk kullanımda açılmış | Türkçe kurum kısaltmaları (örneğin TÜİK, SGK) İngilizcede açıklamasız kalır |
| Anahtar kelimeler | Aynı kavramlar, aynı sırayla ya da aynı kapsamla | Türkçe ve İngilizce listelerin sayısı ya da içeriği farklı olur |
Kelime sınırını iki dilde tutturmak
Türkçe eklemeli bir dil olduğu için aynı içerik İngilizcede genellikle daha fazla kelime tutar. 240 kelimelik bir Türkçe özet, birebir çevrildiğinde 250 kelimeyi aşabilir. Uluslararası dergilerde de özetler genellikle 250 kelimeyle sınırlıdır; ancak bazı dergi ve kurumlar farklı uzunluk ve biçim kuralı koyar. Anahtar kelime sayısı için yaygın öneri üç ile beş arasıdır.[2]
Abstract için ölçü, İngilizce metnin kelime sayısıdır. Türkçede eklerle tek kelimenin içinde kalan anlamlar İngilizcede ayrı kelimelerle yazılır: “tezimizde” tek kelimedir, “in our thesis” üç. “Is”, “are”, “the”, “of” gibi sözcüklerin her biri de İngilizcede ayrı bir kelime sayılır. Bu yüzden Türkçe özetin kelime sayısı, abstract’ın kelime sayısını göstermez; iki sayının eşit çıkmasını beklemeyin. Abstract’ın sınırı aşıp aşmadığını ancak İngilizce metni sayarak görebilirsiniz.
- Önce uzun olanı yazın ya da çevirin, sonra ikisini birlikte kısaltın. Yalnızca bir dildeki metni kısaltırsanız iki özet arasında içerik farkı oluşur.
- Kelimeyi aynı araçla sayın. Kelime işlemcinin sayacı ile çevrim içi formun sayacı, kısa çizgili ya da kesme işaretli ifadeleri farklı sayabilir. Formun bir sayacı varsa, sınıra onun saydığıyla uyun.
- Kısaltırken önce tekrarları ve arka plan cümlelerini çıkarın. Amaç, yöntem, temel bulgu ve sonuç her iki dilde kalmalıdır.
- Özel karakterleri sadeleştirin. Formda Yunan harfi, alt ya da üst simge kullanılamadığı için “α” yerine “alfa”, “m²” yerine “metrekare” gibi yazı karşılıklarını her iki dilde aynı biçimde kullanın.
Terim tutarlılığı: tez, özet, anahtar kelime, makale
Özet çevirisinde en pahalı hata, aynı kavramın tezin gövdesinde, Türkçe özette, abstract’ta ve anahtar kelimelerde farklı adlarla geçmesidir. Tez merkezinde arama yapan okur ya da tezinizden üretilen makaleyi okuyan hakem, bu farkı iki ayrı kavram gibi algılayabilir.
- Tezin gövdesindeki terimi esas alın. Özet, tezin kullandığı terimle yazılır; özet için yeni bir karşılık seçilmez.
- Türkçe karşılığı yerleşik kaynaktan doğrulayın. Alanınızda yerleşik bir Türkçe terim olup olmadığını TÜBA Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü gibi kurumsal kaynaklardan kontrol edin.[3] Yerleşik bir karşılık yoksa İngilizce terimi ilk geçtiği yerde parantez içinde verin.
- İngilizce karşılığı alanın literatüründen seçin. Abstract’taki terim, tezinizde atıf yaptığınız İngilizce kaynakların kullandığı terim olmalıdır; sözlüğün ilk önerisi her zaman bu değildir.
- Küçük bir terim listesi tutun. Tezin temel 10–20 teriminin Türkçe ve İngilizce karşılığını bir tabloda toplayın. Aynı liste, tezden makale üretirken ve hakem yanıtlarını çevirirken de işinize yarar.
Anahtar kelimeler ve dizin terimleri
Ulusal Tez Merkezi’nde tezinize erişimi dizin terimleri sağlar. Önce sistemdeki listeden uygun terimi seçin; listede karşılık bulamadığınız kavramı “Türkçesi=İngilizcesi” biçiminde önerin. Bu nedenle anahtar kelimelerinizi çiftler hâlinde hazırlamak, yani her Türkçe anahtar kelimenin İngilizce karşılığını baştan belirlemek hem formu hem de tezin içindeki listeleri tutarlı kılar.
- Anahtar kelimeleri özetin içinden seçin; özette geçmeyen bir kavram anahtar kelime olmamalıdır.
- Türkçe ve İngilizce listelerde kavram sayısı aynı olsun.
- İngilizce anahtar kelimeyi, alanınızdaki makalelerin kullandığı biçimde yazın; Türkçeden kelime kelime çevrilmiş bir ifade aramalarda karşılık bulmayabilir.
Tez özeti ve abstract kontrol listesi
Enstitüye teslimden ve Tez Veri Giriş Formu’nu güncellemeden önce iki metni yan yana koyarak aşağıdaki noktaları kontrol edin.
| # | Kontrol noktası | Neye bakılır? | ✓ |
|---|---|---|---|
| 1 | İki dil | Biri Türkçe olmak üzere iki özet var | |
| 2 | Kelime sınırı | Forma girilecek her özet 250 kelimeyi aşmıyor; enstitü kılavuzunun ek kuralı da karşılanıyor | |
| 3 | İçerik eşleşmesi | Amaç, yöntem, bulgu ve sonuç iki özette aynı; birinde fazladan ya da eksik bilgi yok | |
| 4 | Sayılar | Örneklem, yıl, oran ve birimler iki dilde aynı; ondalık ayırıcı dile uygun | |
| 5 | Kesinlik derecesi | Temkin ifadeleri iki dilde aynı güçte | |
| 6 | Terimler | Özetteki terimler tezin gövdesindeki terimlerle aynı | |
| 7 | Özel karakterler | Özet ve başlıkta italik, formül, sembol, alt ya da üst simge ve Yunan harfi yok | |
| 8 | Başlık çevirisi | Tez adının tercümesi özgün başlıkla aynı kapsamda | |
| 9 | Anahtar kelimeler | Türkçe ve İngilizce listeler çift olarak eşleşiyor; önerilen terimler “Türkçesi=İngilizcesi” biçiminde | |
| 10 | Kısaltmalar | Her kısaltma iki özette de ilk kullanımda açılmış |
Yapay zekâ ya da makine çevirisi kullandıysanız
Abstract’ı bir çeviri aracıyla hazırladıysanız, çıkan metnin son hâlini kontrol etmek ve bu kullanımı beyan etmek yazarın sorumluluğundadır. Hangi kuralın neyi istediğini ve örnek bir beyan metnini Makale Çevirisinde Yapay Zekâ ve Makine Çevirisi: Dergilerin ve YÖK’ün Beyan Kuralları belgesinde bulabilirsiniz. Makine çevirisinde en sık kaybolan ögeler, yukarıdaki kontrol listesinin 4, 5 ve 6. satırlarıdır.
Profesyonel çeviri ne zaman gerekir?
Kısa bir özeti kendiniz çevirip bu listeyle kontrol etmek çoğu tez için yeterlidir. Aşağıdaki durumlarda ise alanını bilen bir çevirmenin yazılı çevirisi ya da çevirinizin ikinci bir göz tarafından satır satır kontrol edilmesi zaman kazandırır:
- Türkçe özetiniz 250 kelimeye yakınsa ve abstract’ın aynı içeriği 250 İngilizce kelimeyi aşmadan taşıması gerekiyorsa.
- Tezden kısa süre içinde uluslararası bir dergiye makale gönderecekseniz ve terimlerin baştan doğru kurulması gerekiyorsa.
- Alanınızın İngilizce terimleri Türkçede yerleşmemişse ya da birden fazla karşılığı varsa.
- Tezin tamamı başka bir dile çevrilecekse ve özetin tam metinle aynı terimleri kullanması gerekiyorsa.
Abstract’ı İngilizce kelime sınırına uyacak biçimde kurmak da bu çevirinin bir parçasıdır; iki özet arasında içerik farkı oluşmadan kısaltma işini çevirmene bırakabilirsiniz.
Tezinizin, özetinizin ya da tezden üretilen makalenin çevirisini planlamak için akademik çeviri sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Kaynaklar
- Yükseköğretim Kurulu. (n.d.). Lisansüstü tezlerin elektronik ortamda toplanması, düzenlenmesi ve erişime açılmasına ilişkin yönerge. Kaynak ↩ Metne dön
- American Psychological Association. (2020). Abstract and keywords guide (APA Style, 7th ed.). Kaynak ↩ Metne dön
- Türkiye Bilimler Akademisi. (n.d.). TÜBA Türkçe bilim terimleri sözlüğü. Kaynak ↩ Metne dön
