- Kısa yanıt: kullanılabilir, ancak beyan ve kontrol gerekir
- Kurum kurum beyan kuralları
- Çeviri, dil düzeltme ve metin üretimi aynı şey değildir
- Örnek beyan metni
- Makine çevirisiyle hazırlanan makale için kontrol listesi
- Profesyonel çeviri ve belgelenmiş kontrol ne zaman gerekir?
- Kaynaklar
- İlginizi çekebilir
Makalenizi DeepL, Google Çeviri ya da ChatGPT gibi bir araçla İngilizceye çevirdiyseniz, bu kullanımın gönderim sırasında beyan edilip edilmeyeceği ve nereye yazılacağı sorusu gönderim öncesinde yanıtlanmalıdır. Bu belge, Türkiye’deki araştırmacılar için bağlayıcı olan YÖK etik rehberini ve uluslararası dergilerin başvurduğu üç temel kaynağı (ICMJE, COPE ve WAME) karşılaştırır; ardından çeviri için yapay zekâ kullanan yazarlar için bir beyan ve kontrol listesi sunar.
Kısa yanıt: kullanılabilir, ancak beyan ve kontrol gerekir
YÖK’ün Mayıs 2024’te yayımladığı etik rehbere göre üretken yapay zekâ bilimsel çalışmaların çevirisinde ve dil kontrolünde kullanılabilir; ancak çıkan metnin son hâli yazar tarafından kontrol edilmelidir ve metnin nihai sorumluluğu yazara aittir. Rehber ayrıca yazım aşamalarında yapay zekâ kullanılan bölümlerin yöntem kısmında açıklanmasını ister ve yapay zekânın yazar olarak yer alamayacağını belirtir.[1]
Uluslararası kaynaklar da aynı yöndedir. Tıp dergileri başta olmak üzere birçok derginin izlediği ICMJE önerileri, yazarların yapay zekâ destekli teknolojileri kullanıp kullanmadığını gönderim sırasında beyan etmesini ve bu kullanımı hem editöre mektupta hem de çalışmanın ilgili bölümünde açıklamasını öngörür; beyan edilmeyen kullanım düzeltici işlem gerektirebilir ve bazı durumlarda suistimal sayılabilir.[2] COPE, kullanılan aracın ve kullanım biçiminin Gereç ve Yöntem ya da benzeri bir bölümde açıklanmasını ister; yazarlar, yapay zekâ aracıyla üretilen kısımlar dâhil makalenin tüm içeriğinden sorumludur.[3] WAME ise sohbet robotlarının ne ölçüde ve nasıl kullanıldığının belirtilmesini önerir; yeni metin taslağı üretmek için kullanıldıysa bunun teşekkür bölümünde belirtilmesini ister.[4]
Kurum kurum beyan kuralları
Aşağıdaki tablo dört kaynağın aynı sorulara verdiği yanıtları yan yana gösterir. Hedef derginin Yazar Rehberi (Instructions for Authors) bu kaynaklardan daha ayrıntılı ya da farklı bir kural koyabilir; son söz her zaman dergidedir.
| Kaynak | Yapay zekâ yazar olabilir mi? | Beyan nereye yazılır? | Çeviri ve dil kontrolü için ne söyler? |
|---|---|---|---|
| YÖK etik rehberi (2024) | Hayır | Yapay zekâ kullanılan bölümler yöntem kısmında açıklanır | Kullanılabilir; son metni yazar kontrol eder, sorumluluk yazardadır |
| ICMJE | Hayır | Gönderimde beyan; editöre mektup ve çalışmanın ilgili bölümü | Ayrıca ele almaz; yapay zekâ çıktısının dikkatle gözden geçirilmesini ister |
| COPE | Hayır | Gereç ve Yöntem ya da benzeri bölüm | Ayrıca ele almaz; yazar tüm içerikten sorumludur |
| WAME (2023) | Hayır | Kullanımın kapsamı ve biçimi belirtilir; yeni metin üretimi teşekkür bölümüne yazılır | Basit kelime işlem ve dil bilgisi denetimi benzeri kullanımı ayrı bir kullanım türü olarak sayar |
Tablodan çıkan pratik sonuç şudur: kaynaklar beyanın yeri konusunda aynı şeyi söylemez. Aynı makale için hem editöre mektupta hem de yöntem ya da teşekkür bölümünde kısa bir beyan, bu kaynakların hiçbiriyle çelişmez. Derginin Yazar Rehberi yeri açıkça belirtiyorsa o yere yazın.
Çeviri, dil düzeltme ve metin üretimi aynı şey değildir
Beyan metnini yazmadan önce aracı hangi iş için kullandığınızı ayırın. Beyanın kapsamı ve dergi editörünün beklentisi bu ayrıma göre değişir.
- Makine çevirisi: Türkçe yazdığınız metni bir araç İngilizceye çevirdi. İçerik ve argüman sizindir; araç yalnızca dil değiştirdi. YÖK rehberi bu kullanımı açıkça kabul eder, ancak son metnin kontrolünü yazara bırakır.
- Dil düzeltme: İngilizce yazdığınız ya da çevirttiğiniz metnin dil bilgisi, akıcılık ve üslubu bir araçla düzeltildi. WAME bu tür basit kullanımı metin üretiminden ayrı bir tür olarak sayar. Bazı yayıncılar yalnızca dil bilgisi, yazım ve noktalama denetimini beyan dışında tutar; bu istisna yalnızca bu temel denetimleri kapsar.[5] Yazar Rehberinde bu konuda bir hüküm yoksa beyan etmek daha güvenlidir.
- Metin üretimi: Araç, sizde bulunmayan bir paragrafı, özeti, tartışma cümlesini ya da kaynakça girdisini üretti. Bu kullanım çeviri değildir; WAME teşekkür bölümünde beyan edilmesini ve kullanılan istemlerin belirtilmesini önerir, YÖK rehberi ise yapay zekânın kullanım amacının hipotez geliştirme, tartışma ve yorumlama gibi aşamaları içermemesi gerektiğini belirtir.
Örnek beyan metni
Aşağıdaki şablon, aracı yalnızca çeviri ve dil düzeltme için kullanan yazarlar içindir. Köşeli parantez içindeki alanları kendi kullanımınıza göre doldurun; derginin Yazar Rehberinde hazır bir kalıp varsa onu kullanın.
Türkçe (yöntem veya teşekkür bölümü için): Bu makalenin Türkçe taslağı [araç adı ve sürümü] kullanılarak İngilizceye çevrilmiş ve dil düzeltmesi yapılmıştır. Yazarlar çeviriyi terim, sayı ve kaynakça tutarlılığı açısından satır satır kontrol etmiş ve düzeltmiştir; yayımlanan metnin tüm sorumluluğu yazarlara aittir. Araç, bilimsel içerik, analiz veya yorum üretmek için kullanılmamıştır.
İngilizce (editöre mektup için): The Turkish draft of this manuscript was translated into English and language-edited with [tool name and version]. The authors checked the translation line by line for terminology, figures and references, corrected it, and take full responsibility for the submitted text. The tool was not used to generate scientific content, analyses or interpretations.
Makine çevirisiyle hazırlanan makale için kontrol listesi
Beyan, sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Göndermeden önce aşağıdaki noktaları kaynak metinle karşılaştırarak kontrol edin.
| # | Kontrol noktası | Makine çevirisinde sık görülen sorun | ✓ |
|---|---|---|---|
| 1 | Alan terimleri | Aynı Türkçe terim metnin farklı yerlerinde farklı İngilizce karşılıklarla çevrilir | |
| 2 | Sayılar, birimler ve ondalık ayırıcı | Türkçedeki virgüllü ondalıklar olduğu gibi kalır ya da binlik ayırıcıyla karışır | |
| 3 | Tablo ve şekil metinleri | Görsel içindeki metin çevrilmeden kalır; altyazı ile gövde metni arasında terim farkı oluşur | |
| 4 | Kaynakça ve atıflar | Kaynak başlıkları çevrilir, yazar adları ya da dergi adları bozulur, metin içi atıf biçimi değişir | |
| 5 | Alıntılar | Doğrudan alıntı yeniden çevrilir; özgün İngilizce ifade kaybolur | |
| 6 | Özet ve anahtar kelimeler | Kelime sınırı aşılır; anahtar kelimeler alandaki yerleşik İngilizce terimlerle örtüşmez | |
| 7 | Temkin ifadeleri | “Göstermektedir” ile “düşündürmektedir” arasındaki fark kaybolur; bulgu olduğundan kesin ya da zayıf görünür | |
| 8 | Kısaltmalar | Türkçe kısaltmalar (örneğin TÜİK, SGK) açıklamasız kalır ya da harf harf çevrilir | |
| 9 | Gizlilik | Yayımlanmamış makale, veri kullanım koşulları okunmamış bir araca yüklenir | |
| 10 | Beyan | Kullanılan araç ve sürümü editöre mektupta ve derginin istediği bölümde belirtilmemiştir |
Gönderim öncesinin diğer adımları (dergi seçimi, raporlama kılavuzu, etik beyanlar, editöre mektup) için SCI/SSCI Makale Gönderimi: Hazırlık Kontrol Listesi belgesine bakın.
Profesyonel çeviri ve belgelenmiş kontrol ne zaman gerekir?
Makine çevirisi, kısa bir özetin anlamını görmek ya da ilk taslağı hızlandırmak için yeterli olabilir. Aşağıdaki durumlarda ise alanını bilen bir çevirmenin çevirisi ya da makine çevirisinin satır satır insan kontrolünden geçirilmesi, reddedilme riskini azaltmanın en kısa yoludur:
- Hedef dergi, dil kalitesini ön değerlendirmede ret gerekçesi olarak kullanıyorsa.
- Makale, alanın yerleşik İngilizce terimleriyle yazılmış bir literatüre doğrudan yanıt veriyorsa.
- Hakem yorumlarından sonra revize edilen bölümlerin, ilk gönderimle aynı terim ve üslupla çevrilmesi gerekiyorsa.
- Dergi, dil düzeltmenin kim tarafından yapıldığını gösteren bir belge istiyorsa.
Makalenizin çevirisini ve dil kontrolünü bu kurallara uygun biçimde planlamak için makale çevirisi sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Kaynaklar
- Yükseköğretim Kurulu. (2024). Yükseköğretim kurumları bilimsel araştırma ve yayın faaliyetlerinde üretken yapay zekâ kullanımına dair etik rehber. Kaynak ↩ Metne dön
- ICMJE. (n.d.). Use of AI by authors. Recommendations, Section V.A. Kaynak ↩ Metne dön
- COPE Council. (2023). Authorship and AI tools. Kaynak ↩ Metne dön
- WAME. (2023). Chatbots, generative AI, and scholarly manuscripts. Kaynak ↩ Metne dön
- Elsevier. (n.d.). Generative AI policies for journals. Kaynak ↩ Metne dön
