İngilizce bir sözleşmeyi Türkçeye ya da Türkçe bir sözleşmeyi İngilizceye çevirirken en önemli hatalar çoğu zaman uzun cümlelerde değil, kısa terimlerde çıkar: bir sözcük sözlükte karşılığını bulur ama sözleşmedeki işlevini taşımaz. Bu belge, cezai şart (penalty, liquidated damages) için Türk Borçlar Kanununun ilgili maddelerini, shall, indemnify ve best efforts gibi sık karşılaşılan terimler için ise yalnızca çeviri kullanımına ilişkin notları bir tabloda toplar; sonunda müşteri için kısa bir kontrol listesi verir.
Terim tuzağı neden oluşur?
Sözleşme dilinde bir terim, sözlük anlamının yanında hangi hukuk düzeninde ve hangi sözleşme türünde kullanıldığını da taşır. Çevirmen sözcüğü doğru bulsa bile okurun metinden çıkaracağı sonuç değişebilir. Bu belgede iki tür bilgi birbirinden ayrı tutulur:
- Kanun dayanağı olan nokta: yalnızca cezai şart. Bu belgedeki her hukuki ifade, Türk Borçlar Kanununun (TBK) ilgili maddesine dayanır.
- Kullanım notu: diğer terimler. Bunlar, çeviri uygulamasında sık görülen karşılıklar ve dikkat noktalarıdır; Türk hukukuna ilişkin bir iddia taşımaz ve hiçbir sözleşme maddesinin hukuki sonucunu belirlemez.
Cezai şart, penalty ve liquidated damages
İngilizce sözleşmelerde bir tarafın yükümlülüğünü yerine getirmemesi hâlinde ödenecek bir bedeli düzenleyen madde, penalty ya da liquidated damages başlığıyla geçebilir. Türkçeye çevrilirken ikisi de sıklıkla “cezai şart” olarak karşılanır. Kanun metni ise “ceza” ve “ceza koşulu” ifadelerini kullanır (TBK m.179–182); “cezai şart” ise uygulamada ve sözleşmelerde yaygın kullanılan addır. Sorun, Türkçe terimin kanunda bazı sonuçlara bağlanmış olmasıdır. Çeviri, bu sonuçları İngilizce maddeye sessizce yükleyebilir ya da onların varlığını gizleyebilir. Kanun, çevirmenin bilmesi gereken şu noktaları düzenler:
- Cezanın ifa yerine mi, ifaya ek olarak mı istendiği. Ceza, sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi için kararlaştırılmışsa, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça alacaklı ya borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir; ceza, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi durumu için kararlaştırılmışsa alacaklı, hakkından açıkça feragat etmiş veya ifayı çekincesiz olarak kabul etmiş olmadıkça, asıl borçla birlikte cezanın ifasını da isteyebilir (TBK m.179/1 ve m.179/2).[1] Bu nedenle “yerine” (in lieu of) ile “ek olarak” (in addition to) gibi ifadeler çeviride birebir korunmalıdır.
- Zararın rolü. Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ifası gerekir (TBK m.180/1); zarar ceza tutarını aşıyorsa alacaklı, borçlunun kusuru bulunduğunu ispat etmedikçe aşan miktarı isteyemez (TBK m.180/2).[1]
- Miktar ve indirim. Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirleyebilir (TBK m.182/1); buna karşılık “Hâkim, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir” (TBK m.182/3).[1]
Bu maddeler, “penalty” ve “liquidated damages” sözcüklerinin “cezai şart” ile birebir eşleştirilmemesinin gerekçesidir: Türkçe terim kanundaki bu sonuçlarla birlikte okunur; İngilizce sözcüğün kendi hukuk düzenindeki anlamı ise bu belgenin konusu değildir. Çevirmen İngilizce maddenin ne yaptığına bakmalıdır: bir ifa yerine geçen ödeme mi, gecikme için ek bir ödeme mi, önceden kararlaştırılmış bir tazminat tutarı mı? Metinde başka bir ifade kullanılmışsa onu sessizce “cezai şart”a çevirmek yerine, ifadeyi koruyup sözleşmeyi hazırlayan hukukçuya sormak daha güvenlidir. Maddenin Türk hukukunda nasıl değerlendirileceğine ise mahkeme ya da ilgili merci karar verir.
Terim çiftleri tablosu
Aşağıdaki tabloda ilk satır kanun dayanağı olan cezai şart satırıdır. Diğer satırlar çeviri kullanımına ilişkin notlardır; kesin bir karşılık listesi değildir. Doğru karşılık, sözleşmenin tanımlar bölümüne ve maddenin işlevine göre değişir.
| Türkçe | İngilizce | Dikkat |
|---|---|---|
| cezai şart (ceza koşulu) | penalty, liquidated damages | Kanun dayanağı: TBK m.179–182. İngilizce ifadeyi seçerken maddenin ifa yerine mi, ifaya ek olarak mı istendiğine bakın; TBK m.182/3 hâkimin aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirmesini düzenler. Bu iki İngilizce ifade “cezai şart” ile birebir karşılık değildir; yukarıdaki bölüme bakın. |
| -ecektir, -mekle yükümlüdür (yükümlülük); -ebilir (yetki, izin) | shall, will, may | Kullanım notu: Sözleşmelerde shall çoğunlukla yükümlülük, may yetki ya da izin bildirir. Will bazı sözleşmelerde shall gibi yükümlülük, bazılarında gelecek ya da niyet bildirir. Üçünü tek bir kalıpla eşitlemeyin; sözleşmenin kendi kullanımına uyun ve seçtiğiniz kalıbı metin boyunca koruyun. |
| tazmin etmek, zarardan ari tutmak | indemnify, hold harmless | Kullanım notu: İngilizce metin iki fiili birlikte kullanıyorsa ikisini de çevirin; birini düşürmeyin. |
| teminat | security, guarantee, collateral, deposit | Kullanım notu: Türkçe teminat, ne verildiğine göre birden çok İngilizce terimle karşılanır. Sözleşmede bir kez seçtiğiniz terimi tanımlar listesine yazın. |
| beyan ve tekeffüller, beyan ve garantiler | representations and warranties | Kullanım notu: Representation çoğunlukla “beyan”, warranty bağlama göre “tekeffül” ya da “garanti” olarak geçer. Sözleşmede undertaking ya da covenant için “taahhüt” kullanılıyorsa warranty için başka bir karşılık seçin; çifti metin boyunca aynı biçimde çevirin. |
| azami gayret, makul gayret | best efforts, reasonable efforts | Kullanım notu: İngilizce metindeki niteleyici (best, reasonable) Türkçede de görünmelidir. Niteleyiciyi daha güçlü ya da daha zayıf bir sözcükle değiştirmeyin. |
Sözleşme çevirisi için müşteri kontrol listesi
Çeviri başlamadan önce ve teslim edilen metni okurken aşağıdaki noktaları denetleyin. Bu liste Türk hukukuna ilişkin bir görüş değildir; terimlerin tutarlı çevrilmesi için bir çalışma yöntemidir.
| # | Kontrol noktası | Neye bakılır? | ✓ |
|---|---|---|---|
| 1 | Terim listesi (glossary) | Varsa kurumun daha önce kullandığı terim listesi çeviriye gönderilmiş | |
| 2 | Tanımlı terimler | Büyük harfle yazılan tanımlı terimler (Defined Terms) metin boyunca aynı Türkçe karşılıkla geçiyor | |
| 3 | Cezai şart maddeleri | İfa yerine mi, ifaya ek olarak mı olduğunu gösteren ifade çeviride korunmuş | |
| 4 | Yükümlülük ve izin dili | shall, may ve will ayrımı sözleşmenin kendi kullanımına göre yapılmış | |
| 5 | Niteleyiciler | best, reasonable gibi niteleyiciler değiştirilmeden aktarılmış | |
| 6 | Tutarlılık | Aynı kavram için tek terim; ekler ve ana metin aynı terimleri kullanıyor | |
| 7 | Belirsizlik | Çevirmenin işaretlediği belirsiz ifadeler, sözleşmeyi hazırlayan hukukçuyla netleştirilmiş | |
| 8 | Son okuma | Metin, ikinci bir uzmanın redaksiyonundan sonra terim listesiyle karşılaştırılmış |
Poliçe, bono ve çek gibi senetlerin çevirisi ayrıca ele alınır: Poliçe, Bono ve Çek Çevirisi belgesine bakın.
Bu belgenin sınırı
Bu belge genel bilgi amaçlıdır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Bir sözleşme maddesinin anlamı ve sonuçları için sözleşmeyi hazırlayan ya da inceleyen hukukçuya başvurun. Sözleşmenizin çevirisi için terim listenizle birlikte Hukuki Çeviri Hizmetleri sayfamızdan yazılı teklif isteyebilirsiniz.
Kaynaklar
- Türk Borçlar Kanunu, Kanun No. 6098 (Kabul tarihi: 11/1/2011; Resmî Gazete: 4/2/2011, Sayı: 27836). Mevzuat Bilgi Sistemi. Kaynak ↩ Metne dön
