Ders Kitabı Çevirisinde Terim Sözlüğü ve Stil Kılavuzu Hazırlama

Kısa yanıt: iki belge, iki ayrı iş

Terim sözlüğü, kaynak dildeki her terimin Türkçe karşılığını, kısa bir tanımını ya da bağlamını ve bu karşılığın nereden alındığını gösteren iki dilli bir listedir. Stil kılavuzu ise terim dışındaki yazım ve biçim kararlarını toplar: kısaltmalar, sayılar, birimler, şekil ve tablo başlıkları, alıntılar, kaynakça ve okura hitap. Çeviri için tutulan iki ya da çok dilli terim derlemelerinin nasıl hazırlanacağı, uluslararası standart ISO 12616-1:2021’in konusudur; standart bu işi, terim çalışmasını asıl uğraşı olarak yapmayan kişilerin başka bir işin parçası olarak ve karmaşık olmayan koşullarda yürüttüğü bir çalışma olarak ele alır.^[1] Bir ders kitabı çevirisindeki terim sözlüğü de bu tür bir çalışmadır.

İki belgenin ortak amacı, kararı bir kez vermek ve her bölümde aynı kararı uygulamaktır. Çeviri sırasında her çevirmen aynı soruyu kendi başına yanıtlarsa, kitabın üçüncü bölümünde bir karşılık, yedinci bölümünde başka bir karşılık ortaya çıkar.

Terim sözlüğü adım adım

1. Terimleri kitabın kendisinden çıkarın. Kaynak kitabın dizini, bölüm başlıkları, kalın ya da italik yazılmış ilk geçişler ve kitabın varsa kendi sözlükçesi (glossary) terim listesinin iskeletini verir. Önce bir örnek bölümü tarayarak listeyi başlatın, sonra her bölümde yeni terimleri ekleyin.
2. Yerleşik Türkçe karşılığı kurumsal kaynaklardan arayın. Türkiye Bilimler Akademisi’nin 2002’de başlattığı Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü Programı; sosyal bilimler, doğa bilimleri, mühendislik bilimleri ve sağlık bilimleri olmak üzere dört ana alanda yürütülür.^[2] Alanınızın Türkçe ders kitaplarında ve dergilerinde yerleşmiş kullanım da bu aramanın parçasıdır.
3. Çok dilli karşılıklar için terim veri tabanlarına bakın. Hukuk, ekonomi, çevre ya da sağlık gibi AB mevzuatının da kullandığı alanlarda, Avrupa Birliği kurum ve kuruluşlarının 2004’ten beri terim toplamak, yaymak ve yönetmek için kullandığı çok dilli terim veri tabanı IATE bir karşılaştırma noktası olabilir.^[3] Bir veri tabanındaki karşılık, alanınızın Türkçe literatüründe yerleşik karşılıkla çelişiyorsa hangisini seçtiğinizi ve nedenini sözlüğe yazın.
4. Her terim için tek bir karar kaydedin. Onaylanan karşılığın yanına, kullanılmayacak karşılıkları da not edin. Çevirmen ve editör, “bu da olur” denen ikinci bir karşılığın neden reddedildiğini sözlükte görmelidir.
5. Sözlüğü bir örnek bölümde sınayın. Bir bölümü sözlüğe göre çevirip okuyun. Metinde yerleşmeyen, anlamı daraltan ya da genişleten karşılıkları bu aşamada değiştirmek, kitabın tamamı çevrildikten sonra değiştirmekten çok daha ucuzdur.
6. Sonraki değişiklikleri tarihle kaydedin. Çeviri sürerken bir karşılık değişirse, sözlüğe değişikliğin tarihini ve o tarihten önce çevrilmiş bölümlerin güncellenip güncellenmediğini yazın.

Karşılık seçerken karar kuralları

• Yerleşik karşılık varsa onu kullanın. Öğrenci, kitaptaki terimle derste, sınavda ve başka kaynaklarda karşılaşacağı terimi eşleştirebilmelidir.
• Yerleşik karşılık yoksa önerinizi açıkça işaretleyin. Yeni bir Türkçe karşılık kullanıyorsanız, terimin ilk geçtiği yerde kaynak dildeki biçimini parantez içinde verin; bunu stil kılavuzunda genel kural olarak yazın.
• Bir kavram, bir karşılık. Aynı kavram için eş anlamlı iki Türkçe sözcük kullanmak, okura iki ayrı kavram varmış izlenimi verir. Ders kitabında bu, üslup tercihi değil, öğrenmeyi zorlaştıran bir tutarsızlıktır.
• Aynı sözcük, iki kavram. Kaynak dildeki tek bir sözcük farklı bölümlerde farklı kavramları karşılıyorsa, sözlükte bunları ayrı satırlara ve ayrı karşılıklara bölün.
• Özel adları ve birimleri ayrı tutun. Kişi, kurum ve kuram adlarının nasıl yazılacağı terim sözlüğünde, birimlerin ve kısaltmaların yazımı stil kılavuzunda karara bağlanır.

Stil kılavuzunda neler karara bağlanır?

Stil kılavuzu, terim dışında kalan ve her bölümde yeniden karşılaşılan kararları toplar. Türkçe metin için yazım kurallarının temel kaynağı Türk Dil Kurumunun yazım kurallarıdır. Örneğin TDK’ye göre ölçü birimlerinin uluslararası kısaltmaları kullanılır; büyük harflerle yazılan kısaltmalara gelen ekler kısaltmanın son harfinin okunuşuna göre yazılır (TDK’den), bir kelime gibi okunan kısaltmalarda ise ek kısaltmanın okunuşuna uyar (NATO’dan).^[4] Kılavuz, bu genel kuralları tekrar etmek yerine kitaba özgü kararları yazar.

Birden fazla çevirmen ve editörle çalışırken

• Sözlük ve kılavuz tek bir yerde tutulsun. Her çevirmenin kendi kopyası olduğunda, bir karşılığın değiştiği haberini herkes aynı anda almaz.
• Karar yetkisi bir kişide olsun. Yeni terim önerileri toplanır; onayı editör ya da kitabın akademik sorumlusu verir.
• Çeviri belleği ve terim araçlarını sözlükle besleyin. Kullandığınız çeviri aracı terim listesini içe aktarabiliyorsa onaylı sözlüğü araca yükleyin; araç, çeviri sırasında terimi önerir ve kontrol aşamasında sapmaları gösterir.
• Son okumada terim taraması yapın. Kitabın tamamı bittiğinde, sözlükteki kullanılmayacak karşılıkları metinde arayın; bulduğunuz her geçiş, gözden kaçmış bir tutarsızlıktır.

Makine çevirisi ya da yapay zekâ araçları kullanıldıysa, bu araçların aynı terimi bölümden bölüme farklı karşılıklarla çevirebileceğini hesaba katın. Bu kullanımın akademik yayında nasıl beyan edildiğini Makale Çevirisinde Yapay Zekâ ve Makine Çevirisi: Dergilerin ve YÖK’ün Beyan Kuralları belgesinde bulabilirsiniz.

Terim sözlüğü ve stil kılavuzu kontrol listesi

Çeviriye başlamadan ve kitabı dizgiye göndermeden önce aşağıdaki noktaları kontrol edin.

Profesyonel çeviri ne zaman gerekir?

Kitap tek bir çevirmen tarafından çevriliyorsa, alanın Türkçe terimleri yerleşikse ve metin kısa sürede tamamlanacaksa, terim sözlüğünü ve stil kılavuzunu çevirmenin kendisi bu listeyle hazırlayabilir. Aşağıdaki durumlarda ise sözlüğü ve kılavuzu alanını bilen bir çevirmen ekibiyle birlikte kurmak ve çeviriyi aynı ekibe emanet etmek, sonradan yapılacak düzeltmeleri azaltır:

• Bölümler birden fazla çevirmene dağıtılacaksa.
• Alanın Türkçe terimleri yerleşmemişse ya da aynı kavram için birden fazla karşılık yaygınsa.
• Kitap bir ders için okutulacaksa ve terimlerin öğrencinin karşılaşacağı öteki kaynaklarla uyuşması gerekiyorsa.
• Kitabın yeni baskıları da çevrilecekse ve sözlüğün baskıdan baskıya korunması gerekiyorsa.

Terim sözlüğü, yalnızca kitabın değil, aynı alandaki makale, özet ve ders materyali çevirilerinin de ortak zeminidir. Ders kitabınızın ya da eğitim materyallerinizin çevirisini planlamak için akademik çeviri sayfamızı inceleyebilirsiniz.