İçindekiler
Bir ders kitabının çevirisini yaptırmadan önce verilmesi gereken kararlar, çevirinin kendisinden önce gelir: çeviri hakkının kimde olduğu, kitap boyunca hangi terimin kullanılacağı, işin hangi bölümünün çeviriye, hangisinin yayınevine ait olduğu. Aşağıda bu kararları teklif aşamasından teslime kadar sırayla ele alıyoruz. Hak ve sözleşme konusunu ve terim sözlüğünün hazırlanmasını iki ayrı belgede ayrıntılı olarak anlattık; bağlantılarını ilgili bölümlerde bulabilirsiniz.
Bu hizmete kim, ne zaman ihtiyaç duyar?
Akademik ders kitabı çevirisi şu durumlarda gündeme gelir:
Bu hizmeti en erken aşamada, çeviriye başlamadan önce düşünmek gerekir; çünkü iki karar çevirinin kendisinden önce verilir: çeviri hakkının kimde olduğu ve kitap boyunca hangi terimin hangi karşılıkla kullanılacağı. Kısa bir kitabı tek bir çevirmenle, yerleşik terimlerle çevirtiyorsanız bu hazırlık hafif kalır. Kitap bölümlere bölünecekse, alanın Türkçe terimleri oturmamışsa ya da yeni baskılar planlanıyorsa, hazırlığı teklif aşamasında çeviri ekibiyle birlikte planlamak gerekir.
Teklif için ne göndermelisiniz?
Teklifin sağlıklı hazırlanması için şunları paylaşın:
Çeviri neyi kapsar, neyi kapsamaz?
Çeviri, kitabın metnini kaynak dilden hedef dile aktarır; ardından metin, çevirmenden bağımsız ikinci bir uzmanın redaksiyonundan geçer (çift göz: çeviri + bağımsız redaksiyon). Terimlerin tutarlılığı ve stil kararlarının her bölümde aynı uygulanması bu sürecin parçasıdır.
Çevirinin kapsamı dışında kalan işler şunlardır:
- Dil düzeltme. Dil düzeltme (editing), hedef dilde zaten yazılmış bir metnin dilini, akışını ve tutarlılığını düzeltir. Metin baştan çevrilmez. Kitabınızı başka biri çevirdiyse ya da metni hedef dilde kendiniz yazdıysanız, ihtiyacınız çoğu zaman çeviri değil, dil düzeltmesidir. Bu hizmeti akademik çeviri sayfamızdaki “Dil Düzeltme ve Formatlama” başlığında bulabilirsiniz.
- Formatlama. Başlık düzeylerinin, şekil ve tablo başlıklarının ve kaynakça biçiminin yayınevi kurallarına göre düzenlenmesi çeviriden ayrı bir iştir; teklife dâhil olup olmadığı yazılı teklifte açıkça belirtilir. Sayfa dizgisi (typesetting), kapak tasarımı ve baskı çevirinin kapsamında değildir.
- Hukuki değerlendirme. Yabancı bir yayıncıyla yapılacak lisans sözleşmesini Türkçeye çevirebiliriz; sözleşmenin hukuki değerlendirmesi ise bir avukatın işidir.
- İçerik uyarlaması. Kitabı müfredata göre kısaltmak ya da genişletmek çeviri değil, yayın kararıdır ve çoğu durumda hak sahibinin iznine bağlıdır. Böyle bir uyarlama isteniyorsa teklif aşamasında belirtin; çeviri, onaylanmış kapsam üzerinden yapılır.
Kim hangi adımdan sorumlu?
| Adım | Kim yürütür |
|---|---|
| Çeviri izninin alınması ve sözleşme | Çeviriyi yayımlayacak taraf (yayınevi ya da yazar); hukuki değerlendirme için avukat |
| Kaynak dosyaların, yönergelerin ve mevcut terimlerin sağlanması | Siz |
| Çeviri ve terim listesinin oluşturulması | Çevirmen |
| Terim ve stil kararlarının onayı | Editör ya da kitabın akademik sorumlusu |
| Bağımsız redaksiyon | Ayrı bir uzman |
| Uyarlama ve bölüm çıkarma kararı | Yazar ve yayıncı (hak sahibinin izniyle) |
| Son metnin onayı | Siz |
Terminoloji, tutarlılık ve düzeltmeler nasıl ele alınır?
Ders kitabında terim tutarsızlığı öğrencinin konuyu izlemesini zorlaştırır. Bu yüzden çeviri iki yazılı belgeye dayanır: terim sözlüğü (glossary) ve stil kılavuzu (style guide). İkisinin nasıl hazırlandığını Ders Kitabı Çevirisinde Terim Sözlüğü ve Stil Kılavuzu Hazırlama belgesinde adım adım anlattık.
Sizin vereceğiniz kararlar
Terim ve stil işinde çevirmen öneri getirir; karar sizin tarafınızda kalır. Çeviri başlamadan şu dört soruyu yanıtlamanız gerekir:
- Kararları kim onaylayacak? Terim ve stil kararlarını onaylayacak tek bir kişi belirleyin: kitabın editörü ya da akademik sorumlusu. Onay birden fazla kişiye dağılırsa aynı terim için iki ayrı karar çıkabilir.
- Hangi kaynaklar esas alınacak? Bölümünüzün ya da yayınevinin benimsediği bir terim listesi varsa baştan söyleyin. Yoksa Türkçe karşılıklar alanın Türkçe ders kitaplarında ve Türkiye Bilimler Akademisinin Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü Programı ya da IATE gibi kurumsal kaynaklarda, İngilizce karşılıklar ise alanın İngilizce literatüründe aranır; yerleşik karşılığı olmayan terimler işaretlenerek onayınıza sunulur.
- Hangi stil kararları önceden verilecek? Okura hitap, sayıların ve birimlerin yazımı, alıntıların ve kaynakçanın nasıl işleneceği ilk bölüm çevrilmeden karara bağlanmalıdır.
- Örnek bölüm yapılacak mı? Uzun bir kitapta kararları önce bir bölümün çevirisinde görmek, onları kitabın tamamına yaymadan önce değiştirme fırsatı verir. Örnek bölümün kapsamı teklifte belirlenir.
Düzeltme istekleri ve yeni baskılar
Teslimden sonra bir terimi değiştirmek isterseniz, değişikliğin nasıl uygulanacağı ve kapsamı yazılı olarak belirlenir. Bir karşılık çeviri sürerken değişirse, daha önce çevrilen bölümlerin güncellenip güncellenmeyeceği yazılı olarak belirlenir. Yeni baskı ya da ek bölüm gündeme gelirse, bunun kapsamı ve süresi ayrıca yazılı teklifle netleşir.
Aynı alanda makale çevirileri de yaptırıyorsanız, kitap için onaylanan terim sözlüğü o çevirilerde de kullanılabilir; dergiye gönderimdeki ayrı adımları makale çevirisi yazımızda anlattık.
Fiyat ve süre nasıl belirlenir?
Ders kitabı çevirisinin fiyatı ve süresi dosya incelendikten sonra yazılı teklifle bildirilir; bu yazıda rakam vermiyoruz. Teklifi etkileyen başlıca etkenler şunlardır:
Süre de aynı etkenlere bağlıdır. Teklifte kapsam, teslim planı ve fiyat birlikte yazılı olarak verilir; iş başlamadan onayınıza sunulur.
Sık yapılan hatalar
Sık sorulan sorular
Kitabın tamamını mı çevirtmem gerekir, yoksa seçili bölümleri de çevirtebilir miyim?
Seçili bölümler de çevrilebilir. Kapsam, teklifte bölüm bölüm yazılır. Çeviriyi yayımlamayı düşünüyorsanız, kitabın tamamı için olduğu gibi seçili bölümler için de hak sahibinden izin gerekip gerekmediğini önceden kontrol edin.
Çeviri izni kimin için gereklidir?
Çeviri hakkı özgün eserin sahibindedir; izin, çeviriyi yayımlayacak taraf (yayınevi ya da yazar) için gereklidir. İzin durumunu teklif isterken belirtin. Sözleşmenin hukuki değerlendirmesi için bir avukata başvurmanız gerekir. Kontrol edilecek noktaları yukarıda bağlantısını verdiğimiz çeviri hakkı belgesinde bulabilirsiniz.
Terim sözlüğünü ben mi vermeliyim?
Elinizde varsa gönderin; kitabın kendi sözlükçesi, önceki baskıların terim listeleri ve kurumunuzun benimsediği karşılıklar çevirinin doğrudan girdisi olur. Yoksa terim listesi çeviri sürecinin parçası olarak oluşturulur. Her iki durumda da karşılıkları editör ya da kitabın akademik sorumlusu onaylar.
Kitabı birden fazla kişi çevirirse tutarlılık nasıl korunur?
Tek bir güncel terim sözlüğü ve stil kılavuzu kullanılması, değişikliklerin kaydedilmesi ve kitap bittiğinde son okumada terim taraması yapılması önerilir; bunların kapsamı yazılı teklifte belirtilir. Metin ayrıca bağımsız bir redaksiyondan geçer.
Fiyatı ve süreyi dosyayı göndermeden öğrenebilir miyim?
Hayır. Fiyat ve süre, dosya ve kapsam incelendikten sonra yazılı teklifle belirlenir. Teklifi etkileyen etkenleri yukarıda sıraladık.
Akademik ders kitabı çevirisi: yazılı teklif.
Ders kitabınızın ya da eğitim materyallerinizin çevirisini planlıyorsanız dosyanızı, bölüm listesini ve elinizdeki terimleri paylaşın; kapsamı, teslim planını ve fiyatı yazılı teklifle iletelim. İletişim sayfamızdan bize yazabilir ya da 0 (312) 447 40 32 numaralı telefondan arayabilirsiniz.
