Akademik Kitap Çevirisinde Çeviri Hakkı: FSEK Çerçevesinde Sözleşme Kontrol Listesi

Kısa yanıt: çeviri hakkı özgün eserin sahibindedir

FSEK, tercümeleri “işlenme” eserler arasında sayar ve bir eserden onu işlemek suretiyle faydalanma hakkını yalnızca eser sahibine tanır. Bir kitabı çevirmek ve çeviriyi yayımlamak için, kitabın koruma süresi dolmamışsa, eser sahibinden ya da hakkı ondan devralmış kişiden izin almanız gerekir.^[1]

Kitap yabancı bir yazarınsa da sonuç değişmez. Bern Sözleşmesi, korunan eserlerin sahiplerine, özgün eser üzerindeki hakları sürdükçe eserlerini çevirme ve çevrilmesine izin verme konusunda münhasır hak tanır.^[2] Türkiye bu sözleşmeye taraftır; sözleşme Türkiye bakımından 1 Ocak 1952’de yürürlüğe girmiştir.^[3]

Yazar, mali haklarını bir yayıncıya devretmiş olabilir. Bu nedenle izni kimden alacağınızı kitabın telif sayfasından ve özgün yayıncıdan öğrenin; izin, hakkı gerçekten elinde bulunduran kişiden alınmadıkça sizi korumaz (FSEK m. 54).

Çeviri de bir eserdir: çevirmenin hakları

Çeviri, özgün eserin gölgesinde kalan bir kopya sayılmaz. Kanuna göre istifade edilen eserin sahibinin haklarına zarar getirmeden oluşturulan ve işleyenin hususiyetini taşıyan işlenmeler eser sayılır; bir işlenmenin sahibi, asıl eser sahibinin hakları saklı kalmak şartıyla onu işleyendir (FSEK m. 6, m. 8). Bundan üç sonuç çıkar:

• Çevirmen, Türkçe metnin eser sahibidir. Yayıncının çeviriyi yayımlayabilmesi için çevirmenin mali haklarını da yazılı bir sözleşmeyle devralması ya da kullanma izni alması gerekir (m. 48, m. 52).
• Çevirmenin hakları, özgün eser sahibinin izin verdiği ölçüyle sınırlıdır. İşlenmenin sahibi, kendisine tanınan mali hakları, işlemenin serbest olduğu haller dışında, asıl eser sahibinin müsaade ettiği nispette kullanabilir (m. 20).
• İki ayrı koruma süresi vardır. Bir eserin aslı ile işlenmeleri için tanınan koruma süreleri birbirine bağlı değildir (m. 26).

Çevirmen bir yayınevinde ya da kurumda çalışan olarak ve işini görürken çeviri yapıyorsa, aralarındaki sözleşmeden ya da işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça çeviri üzerindeki hakları onu çalıştıran kullanır (m. 18). Serbest çalışan çevirmende bu kural uygulanmaz; haklar sözleşmeyle devredilir.

Hak zinciri: kimin neye izin vermesi gerekir?

Bir çeviri kitabın yayımlanmasında genellikle üç taraf vardır: özgün eserin hak sahibi, Türkçe baskıyı yapacak yayıncı ve çevirmen. Aşağıdaki tablo, her halkada hangi hakkın söz konusu olduğunu ve kanunun neyi aradığını gösterir.

Kanunun iki yorum kuralı çeviri kitaplarda özellikle önemlidir. Birincisi: aksi kararlaştırılmadıkça mali bir hakkın devri ya da ruhsat verilmesi, eserin tercümesini kapsamaz (m. 55). Özgün dilde basım ya da dağıtım hakkı almış olmak, çeviri hakkını almış olmak anlamına gelmez. İkincisi: kanun ya da sözleşmeden aksi anlaşılmadıkça her ruhsat basit ruhsat sayılır, yani hak sahibi aynı izni başkalarına da verebilir (m. 56). Türkçe çevirinin yalnız size ait olmasını istiyorsanız bunun sözleşmede açıkça yazması gerekir.

Koruma süresi ve kamu malı kitaplar

Koruma süresi eser sahibinin hayatı boyunca ve ölümünden itibaren 70 yıl devam eder; birden fazla eser sahibi varsa süre, hayatta kalan son eser sahibinin ölümünden itibaren 70 yıl geçince biter. İlk eser sahibi tüzel kişiyse süre aleniyet tarihinden itibaren 70 yıldır (FSEK m. 27). Süre dolduktan sonra herkes eser sahibine tanınan mali haklardan faydalanabilir (m. 26); böyle bir kitabı çevirmek için izin gerekmez.

Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: koruma süresi dolmuş bir kitabın daha önce yapılmış bir Türkçe çevirisi, o çevirinin kendi koruma süresi içinde ayrıca korunur (m. 26). Kamu malı bir eseri yeniden çevirebilirsiniz; ancak başkasına ait mevcut bir çeviriyi izinsiz kullanamaz ya da üzerinde değişiklik yaparak yeniden yayımlayamazsınız. Süre hesabı yaparken yazarın ölüm tarihini güvenilir bir kaynaktan doğrulayın; çok yazarlı kitaplarda son ölen yazarı esas alın.

Adın belirtilmesi ve metinde değişiklik

Çeviri kitabın nüshaları üzerinde asıl eser sahibinin adının kararlaştırılan ya da âdet olan şekilde belirtilmesi ve eserin bir işlenme olduğunun açıkça gösterilmesi şarttır (FSEK m. 15). Kapakta ve künyede özgün yazarın adı ile kitabın çeviri olduğu açıkça yer almalıdır.

Eser sahibinin izni olmadıkça eserde kısaltma, ekleme ve başka değişiklik yapılamaz. Bununla birlikte eseri kanunun ya da eser sahibinin izniyle işleyen kişi, işleme tekniğinin zorunlu kıldığı değişiklikleri ayrı bir izin olmadan yapabilir (m. 16). Ders kitabı çevirisinde bu ayrım somut sorulara dönüşür: Türkiye’deki müfredata uymayan bir bölümü çıkarmak, yerel örnekler eklemek ya da alıştırmaları değiştirmek, işleme tekniğinin zorunlu kıldığı bir değişiklik sayılmayabilir. Böyle uyarlamalar yapılacaksa kapsamını sözleşmeye yazdırın.

Akademik bağlamda sık karşılaşılan durumlar

• Ders için birkaç bölüm çevirmek. Kanundaki eğitim ve alıntı serbestileri (FSEK m. 33–35) belirli koşullara bağlıdır: yüz yüze eğitimde kâr amacı gütmeyen temsil, eğitim amaçlı seçme ve toplama eserlerde haklı görülen nispette alıntı, bağımsız bir bilim eserine bazı cümle ve fıkraların alınması. Bu maddeler bir kitabın tamamının ya da bölümlerinin çevirisini yayımlamayı düzenlemez; yayın düşünüyorsanız izin alın.
• Açık erişimli bir kitabı çevirmek. Açık erişim, telif hakkının ortadan kalktığı anlamına gelmez. Kitabın lisans metni çeviriye izin verip vermediğini ve hangi koşulla verdiğini söyler; önce lisansı okuyun.
• Yurt dışındaki yayıncıyla İngilizce lisans sözleşmesi imzalamak. Sözleşme yabancı dilde olabileceği gibi yabancı bir ülkenin hukukuna tabi de olabilir; bu belgedeki FSEK kuralları böyle bir sözleşmeye olduğu gibi uygulanmayabilir. Sözleşmenin hangi hukuka tabi olduğunu kontrol edin ve maddelerin tam olarak neyi devrettiğini anlamadan imzalamayın.
• Kendi kitabınızı çevirtmek. Kitabın mali haklarını bir yayıncıya devrettiyseniz, sözleşmede çeviri ya da işleme hakkının devri kararlaştırılmamışsa bu hak m. 55 gereği sizde kalır. Sözleşmenizi kontrol edin.

Çeviri hakkı sözleşmesi kontrol listesi

Çeviriye başlamadan ve sözleşmeyi imzalamadan önce aşağıdaki noktaları kontrol edin. Liste, kanunun aradığı asgari ögeleri gösterir; sözleşmenin tamamının hukuki değerlendirmesinin yerini tutmaz.

Profesyonel çeviri ne zaman gerekir?

Hak zincirini bu listeyle kontrol etmek, sözleşme Türkçe yazılmışsa ve izin doğrudan yazardan alınıyorsa sizin de yapabileceğiniz bir iştir. Aşağıdaki durumlarda ise alanını bilen bir çevirmenin yazılı çevirisi iş yükünü ve riski azaltır:

• Yabancı yayıncıyla imzalanacak lisans sözleşmesi İngilizce ya da başka bir dildeyse ve maddelerin Türkçesini eksiksiz görmek istiyorsanız. Sözleşmenin hukuki değerlendirmesi ise bir avukatın işidir.
• Ders kitabı çok bölümlü ya da çok ciltliyse ve terimlerin baştan sona tek biçimde kalması gerekiyorsa.
• Kitap birden fazla çevirmen arasında bölünecekse ve bölümler arasında üslup ve terim birliği sağlanması gerekiyorsa.

Kitabınızın çevirisini ya da lisans sözleşmesinin Türkçesini planlamak için akademik çeviri ve hukuki çeviri sayfalarımızı inceleyebilirsiniz.