--- title: "ICH E6(R3) İyi Klinik Uygulamaları: 2025 Güncellemesi, Yeni Terimler ve Çevirmen Kararları" description: "## 1. ICH E6(R3): zaman çizgisi ve mevcut durum İyi Klinik Uygulamaları (GCP) için uluslararası standart, **6 Ocak 2025** tarihinde ICH tarafından nihai sürüm olarak kabul edilen **E6(R3)** ile yenilendi. R2 (Kasım 2016) iki tam yıllık revizyon sürecinin sonunda yerini…" url: "https://cevirihizmetleri.com.tr/belgeler/ich-e6-r3-2025-guncellemesi-ceviri-kilavuzu/" updated: "2026-11-07" category: Tıp ve Yaşam Bilimleri --- # ICH E6(R3) İyi Klinik Uygulamaları: 2025 Güncellemesi, Yeni Terimler ve Çevirmen Kararları ## 1. ICH E6(R3): zaman çizgisi ve mevcut durum İyi Klinik Uygulamaları (GCP) için uluslararası standart, **6 Ocak 2025** tarihinde ICH tarafından nihai sürüm olarak kabul edilen **E6(R3)** ile yenilendi. R2 (Kasım 2016) iki tam yıllık revizyon sürecinin sonunda yerini R3'e bıraktı. R3'ün benimsenme takvimi bölgelere göre farklılık gösteriyor: - **AB (EMA):** Yürürlük tarihi **23 Temmuz 2025**. CHMP kararıyla Principles + Annex 1 yürürlüğe girdi; Annex 2 (geleneksel-olmayan girişimsel araştırma tasarımları) hâlâ taslak aşamada. - **ABD (FDA):** Final Guidance for Industry **9 Eylül 2025** Federal Register'da yayımlandı; FDA E6(R3)'ü resmen benimsedi. - **Türkiye (TİTCK):** **Resmi adopsiyon henüz tamamlanmadı.** TİTCK 21 Haziran 2023'te ICH E6(R3) taslağını kamu görüşüne açtı ve Türkiye adına görüşler ICH sekretaryasına iletildi. Mevcut yürürlükteki Türkçe metin **İyi Klinik Uygulamaları Kılavuzu 8. Revizyon (1 Şubat 2024)**, E6(R2) tabanlıdır. Bu **adopsiyon gap'i**, çeviri kararlarında pratik bir sonuç doğuruyor: TİTCK'a sunulacak başvuru belgelerinde mevcut Türkçe terminoloji standardı (8. Revizyon 2024) hâlâ otoriter; ancak AB veya FDA'ya yönelik başvurularda E6(R3) referansı zorunlu. Çevirmen bu iki standart arasındaki terim kaymalarını farkındalıkla yönetmeli — bu kılavuzun §3 ve §4 bölümlerinde ayrıntılandırılıyor. ## 2. R2'den R3'e yapısal değişiklikler E6(R3), R2'nin tek-blok yapısını **modüler bir yapıyla** değiştiriyor: - **Principles** (kapsayıcı ilkeler bölümü) - **Annex 1** — Geleneksel girişimsel klinik araştırmalar - **Annex 2** — Geleneksel-olmayan girişimsel tasarımlar (taslak, 2025 sonu finalize edilmesi bekleniyor) - **Glossary** — kılavuz sonuna taşındı (R2'de baştaydı) - **Appendices** Bu yapısal değişiklik tek başına çevirmeni etkilemez; ancak içerik düzeyindeki dört değişiklik kaynak-metin işleme yöntemini doğrudan etkiliyor: **(i) "Subject" → "Trial participant" kayması.** R3 boyunca araştırmaya katılan birey için "subject" terimi tamamen "trial participant" ile değiştirildi. Bu, ICH belgelerinde tarihsel bir kayma — yaklaşık 30 yıllık standart terminolojinin terk edilmesi. Türkçe karşılığı için bu kılavuzun §3.6 bölümüne bakınız. **(ii) Quality-by-Design (QbD) ve risk-based approach.** R3, kalite yönetim sistemleri (QMS) ve protokol tasarım aşamasından itibaren risk değerlendirmesini ön plana çıkarıyor. Yeni terimler: "critical to quality factors", "fit-for-purpose", "proportionate oversight". **(iii) Teknoloji entegrasyonu.** Decentralized clinical trials (DCT), elektronik ICF, uzaktan izleme, bilgisayarlı sistemler kılavuza dahil edildi. Yeni terimler: "computerized system", "electronic data capture", "remote monitoring", "metadata", "source records", "audit trail". **(iv) Bilgilendirilmiş onam sürecinin vurgusu.** R3, ICF'yi tek seferlik bir doküman değil, **devam eden bir süreç** olarak konumlandırıyor; "informed consent process" terimi belge anlamından süreç anlamına kaydırıldı. R2'den miras alınan tüm temel ilkeler (Helsinki Bildirgesi'ne uyum, GCP'ye sıkı bağlılık, veri güvenilirliği, katılımcı koruması) korundu — yapısal değişiklikler bu ilkeleri eski-yeni karışımıyla değil, modern terminoloji ile ifade ediyor. ## 3. Yeni glossary terimleri ve Türkçe karşılık önerileri E6(R3) Glossary'sinde R2'ye göre yeni eklenen veya tanımı genişletilen başlıca terimler aşağıda. Her terim için: **(a)** R3 İngilizce tanımı, **(b)** TİTCK 8. Revizyon'da (E6(R2) tabanlı) varsa karşılık, **(c)** çevirmen için önerilen Türkçe terim ve gerekçe. ### 3.1 Assent **R3 tanımı:** Yasal olarak onam veremeyen bir bireyin (genellikle çocuk veya bilişsel engelli yetişkin), araştırmaya katılma konusundaki olumlu beyanı. Yasal temsilcinin verdiği informed consent'in **tamamlayıcısı**. **TİTCK 8. Revizyon karşılığı:** Doğrudan terim yok; "küçükler" veya "ehliyetsiz yetişkinler" için yasal temsilci aracılığıyla onam süreci tarif ediliyor. **Önerilen Türkçe terim:** **muvafakat** (ana onam = "onam/aydınlatılmış onam"; küçüğün/ehliyetsizin olumlu beyanı = "muvafakat"). Tıp etiği literatüründe yaygın kullanım; klinik araştırma bağlamına aktarılabilir. Alternatif: "katılım onayı" (daha tanımlayıcı; ilk geçişte parantez içi İngilizce orijinali sunulmalı). ### 3.2 Audit trail **R3 tanımı:** Elektronik kayıtlarda yapılan tüm değişiklikleri (oluşturma, değiştirme, silme dahil) kim, ne zaman, neden yaptı bilgileriyle birlikte saklayan kronolojik kayıt sistemi. Veri bütünlüğü ve **ALCOA+** ilkelerinin (Attributable, Legible, Contemporaneous, Original, Accurate + Complete, Consistent, Enduring, Available) operasyonel altyapısı. **TİTCK 8. Revizyon karşılığı:** "Denetim izi" (madde 1.8 civarı; daha dar kapsamlı tanım). **Önerilen Türkçe terim:** **denetim izi** (TİTCK ile uyumlu; yerleşik). Tanımın R3'teki genişlemesi (elektronik sistem-spesifik) bağlam içinde ayrıca açıklanmalı. ### 3.3 Metadata **R3 tanımı:** Bir verinin **kendisi hakkında veri** — zaman damgası, kullanıcı kimliği, sürüm bilgisi, kaynak sistem referansı. Source data ile birlikte tutulması zorunlu; verinin yorumlanması ve doğrulanması için gerekli bağlam. **TİTCK 8. Revizyon karşılığı:** Doğrudan karşılık yok (terim R2 sürümünde Glossary'de değildi). **Önerilen Türkçe terim:** **üst veri** (TDK + bilişim literatüründe yerleşik). İlk geçişte parantez içi "(metadata)" sunulmalı; aynı belge içinde sonra üst veri kalır. "Metadata" Türkçe-içi kullanım hâlâ yaygın; ancak çeviri belgesinde Türkçeleştirme tutarlılığı açısından "üst veri" tercih edilmeli. ### 3.4 Source records **R3 tanımı:** Araştırma verilerinin **ilk kaydedildiği** belgeler ve elektronik sistemler — hasta dosyası, laboratuvar raporu, EKG kaydı, eCRF'in kaynak alanı (kaynak veri eCRF'in kendisinde toplanıyorsa). "Source documents" terimi R2'de mevcuttu; R3 "source records" ile dijital-doğal terimi ön plana çıkarıyor. **TİTCK 8. Revizyon karşılığı:** "Kaynak belgeler" / "kaynak dokümanlar" (madde 1.51, 1.52). **Önerilen Türkçe terim:** **kaynak kayıtlar** (R3'ün dijital vurgusunu koruyarak). TİTCK terminolojisiyle birlikte kullanıldığında: "kaynak kayıtlar (kaynak belgeler dahil)" — geçiş döneminde her iki standardı taşıyan açıklayıcı yapı. ### 3.5 SUSAR (Suspected Unexpected Serious Adverse Reaction) **R3 tanımı:** Şüpheli, beklenmedik ve ciddi advers reaksiyon. Hızlandırılmış raporlama yükümlülüğüne tabi. Terim R3 Glossary'sine **açıkça eklendi** (R2'de geçiyordu ama Glossary'de değildi). **TİTCK 8. Revizyon karşılığı:** Türkçe kısaltma yaygınlaşmadı; uzun form: "Şüpheli Beklenmedik Ciddi Advers Reaksiyon". TİTCK Güvenlilik Bildirimleri Kılavuzu (2025) bağlamında kullanılıyor. **Önerilen Türkçe terim:** **SUSAR** (kısaltma değiştirilmemeli; uluslararası raporlama standardı). İlk geçişte tam form ile birlikte: "Şüpheli Beklenmedik Ciddi Advers Reaksiyon (SUSAR)". Sonraki geçişlerde SUSAR kalır. Bu MedDRA Preferred Term'leriyle uyumlu kullanım pratiği. ### 3.6 Trial participant (← "subject" yerine) **R3 değişikliği:** "Subject" terimi R3 boyunca **trial participant** ile değiştirildi. Etik vurgu kayması: birey araştırmanın **nesnesi** değil, **katılımcısıdır**. **TİTCK 8. Revizyon karşılığı:** "Gönüllü" (TİTCK Türkçe terminolojisinin yerleşik karşılığı; "denek" terimi tarihsel olarak kullanılmış ama 8. Revizyon'da "gönüllü" baskın). **Önerilen Türkçe terim:** **araştırma katılımcısı** (R3'ün etik vurgusunu doğrudan aktaran karşılık). TİTCK belgelerinde "gönüllü" yerleşik; ancak E6(R3) bağlamında ya da AB/FDA başvurularında "araştırma katılımcısı" tercih edilmeli. Karma kullanım sakıncalı — belge içinde tek terim tutulmalı; başvuru hedefine göre seçim: - **TİTCK başvurusu:** "gönüllü" (8. Revizyon 2024 ile uyum) - **AB/FDA başvurusu:** "araştırma katılımcısı" (E6(R3) ile uyum) - **Çift-yönlü başvuru / pivotal belgeler:** "araştırma katılımcısı" + ilk geçişte "(gönüllü)" parantez içi açıklaması ### 3.7 Computerized system **R3 tanımı:** Klinik araştırma süreçlerinde kullanılan; veri toplama, işleme, depolama veya iletim işlevi gören donanım + yazılım kombinasyonu. EDC, ePRO, eCRF, klinik veri tabanları, randomizasyon sistemleri dahil. Validasyon zorunluluğu kapsamlı bir şekilde tanımlandı. **TİTCK 8. Revizyon karşılığı:** "Elektronik sistem" / "bilgisayar sistemi" (dağınık kullanım; tek terim yok). **Önerilen Türkçe terim:** **bilgisayarlı sistem** (Türkçe çeviri literatüründe yerleşik; ABD FDA 21 CFR Part 11 ve EMA Annex 11 terminolojisiyle uyumlu). "Bilgisayar sistemi" değil — "bilgisayarlı sistem" R3'ün kapsayıcı (donanım+yazılım+süreç) tanımını daha iyi yansıtıyor. ### 3.8 Diğer R3 terim değişiklikleri (özet) - **Informed consent process** (R2 belge-merkezli, R3 süreç-merkezli) → **bilgilendirilmiş onam süreci** (TİTCK uyumlu) - **Investigator's brochure (IB)** — tanım genişletildi (risk-benefit assessment vurgusu) → **araştırıcı broşürü** (TİTCK uyumlu, değişmedi) - **Protocol** — protokol tasarımına QbD entegrasyonu vurgusu → **protokol** (değişmedi) - **Sponsor** — sorumluluk tanımı genişletildi (CRO ve diğer hizmet sağlayıcılarla iş bölümünde sorumluluk sponsor'da kalır prensibi pekiştirildi) → **destekleyici** (TİTCK uyumlu) - **Critical to quality factors** — yeni terim → **kalite için kritik faktörler** (TİTCK literatüründe henüz yerleşmedi; ilk geçişte İngilizce orijinali parantez içinde verilmeli) ## 4. TİTCK adopsiyon gap'i ve çeviri pratiğine etkisi TİTCK'ın E6(R3) Türkçe sürümünü resmi olarak yayımlamamış olması, çevirmen için iki ayrı belge türü doğuruyor: **(a) TİTCK'a sunulacak başvuru belgeleri.** Mevcut Türkçe regülasyon standardı **İyi Klinik Uygulamaları Kılavuzu 8. Revizyon (2024)**; bu standart E6(R2) tabanlı. Çeviri bu standardın terminolojisiyle yapılmalı: "gönüllü", "kaynak belgeler", "denek" yerine "gönüllü" gibi. AB/FDA'da yeni olan terimler (örnek: "trial participant") TİTCK belgesinde **kullanılmamalı**; aksi takdirde başvuru değerlendirmesinde terminoloji uyumsuzluğu çıkar. **(b) AB veya FDA'ya sunulacak başvuru belgeleri.** Çeviri E6(R3) Glossary'sine göre yapılmalı; "trial participant" / "kaynak kayıtlar" / "denetim izi" gibi yeni terimler tutarlı kullanılmalı. **(c) Pivotal / global belgeler (örnek: çok ülkeli faz III protokolü).** En zor karar burada. Önerilen yaklaşım: - Protokol baş bölümünde **terminoloji notu** ekleyin: bu belge E6(R3) terminolojisiyle hazırlanmıştır; TİTCK 8. Revizyon karşılıkları parantez içinde ilk geçişte sunulmuştur. - İlk geçişte: "araştırma katılımcısı (gönüllü; TİTCK karşılığı)" — sonra "araştırma katılımcısı" tutulur. **TİTCK Güven Uygulamaları Kılavuzu (14 Kasım 2025 revizyonu)** karşılaştırılabilir standartlara sahip diğer ilaç otoritelerinin kararlarının değerlendirmeye alınabileceğini ifade ediyor — bu, E6(R3) tabanlı yabancı bir başvurunun TİTCK incelemesinde kabul edilebileceği anlamına gelir. Ancak çevirisi yapılan Türkçe belgenin TİTCK 8. Revizyon terminolojisine bağlı kalması yine de tavsiye edilir. **Beklenen değişiklik.** TİTCK, ICH üyesi olarak E6(R3)'ü Türkçe adapte etmesi muhtemel — kuvvetli ihtimal **9. Revizyon olarak 2026 sonu / 2027 başı**. Bu kılavuz, yayımlanma tarihinde günceldir; TİTCK 9. Revizyon yayımlandığında bu metnin terminoloji önerileri yeniden değerlendirilmelidir. ## 5. Pratik kontrol listesi: GCP belgesi çevirilerinde takip GCP belgelerinin (protokol, ICF, araştırıcı broşürü, monitorizasyon raporları, klinik araştırma raporları) Türkçe çevirilerinde — kaynak metin İngilizce E6(R3) tabanlı ya da TİTCK 8. Revizyon Türkçe — aşağıdaki kontroller sırasıyla uygulanmalıdır: **5.1 Belge hedefi netleştirilmiş mi?** - TİTCK başvurusu → 8. Revizyon terminolojisi - AB / FDA başvurusu → E6(R3) terminolojisi - Pivotal / global → E6(R3) baseline + terminoloji notu + TİTCK karşılıklarının ilk geçişte gösterilmesi **5.2 "Subject" / "Trial participant" hangi karşılıkla?** Belge baştan sona tutarlı tek terim — karma kullanım yapılmamalı. Hedef belgeye göre §3.6'daki tablo uygulanır. **5.3 MedDRA terimleri** MedDRA'nın resmi Türkçe sürümü **yoktur**. Çeviri politikası: - Preferred Terms (PT) ve Lowest Level Terms (LLT) **İngilizce in-line korunur** - Çeviri zorunluysa: ilk geçişte Türkçe paraphrase + parantez içi İngilizce PT (örnek: "baş ağrısı (Headache)") - ICSR, SUSAR raporu, PSUR, PBRER gibi raporlama belgelerinde MedDRA terimleri **dokunulmadan** İngilizce kalır (uluslararası raporlama standardı bunu gerektirir) **5.4 Helsinki Bildirgesi atıfları** Belge Helsinki Bildirgesi'ne atıfta bulunuyorsa Türkçe karşılık olarak **Türk Tabipleri Birliği'nin 30 Ekim 2024 onaylı resmi çevirisi** referans alınmalı. Bu, WMA'nın resmi Türkçe çevirisidir; başka çeviriler "özensiz ve uzmanlarınca gözden geçirilmemiş" olarak TTB tarafından açıkça reddediliyor. Atıf formatı: "Dünya Tabipleri Birliği Helsinki Bildirgesi (DTB-Helsinki-Bildirgesi-2024, TTB Türkçe çevirisi)". **5.5 Informed consent süreç dili** R3'ün "informed consent **process**" vurgusu nedeniyle ICF metni çevirisinde: - "bilgilendirilmiş onam **süreci**" (tek seferlik onay değil, süreç vurgusu) — protokol gövdesinde tercih edilen - "bilgilendirilmiş onam **formu**" (somut belgeye atıf) — ICF dokümanının kendisine atıfta tercih edilen - ICF metninin **okunabilirlik düzeyi** ayrı kalite kontrolü gerektirir; Türkçe ICF için 7-9. sınıf okunabilirlik hedefi (detaylı kontrol listesi için [Klinik Onam (ICF) Türkçe Çevirisinde Okunabilirlik ve Etik Kurul Beklentileri](/belgeler/klinik-onam-turkce-okunabilirlik-etik-kurul/) KB belgesine bakınız). **5.6 Tarih / sürüm / imza yer alıyor mu?** GCP belgelerinde her sayfa: belge başlığı + sürüm numarası + tarih + sayfa numarası standart üst/alt bilgi. Çeviride bu üst/alt bilgilerin Türkçe dil ayarıyla doğru biçimde göründüğünden emin olunmalı (tarih biçimi: GG.AA.YYYY). **5.7 SUSAR ve hızlandırılmış raporlama** SUSAR raporu çevirileri: - 24 saat (yaşamı tehdit eden / ölümle sonuçlanan SUSAR) veya 7 gün (diğer SUSAR'lar) raporlama süresi çevrilen metinde **belirgin** olmalı - MedDRA terimleri dokunulmadan İngilizce - Tarih formatları: ISO 8601 (YYYY-AA-GG) uluslararası raporlama için; TİTCK başvurusunda Türkçe format (GG.AA.YYYY) — başvuru hedefine göre seçim **5.8 Audit trail / veri bütünlüğü atıfları** "Audit trail" → **denetim izi** (TİTCK uyumlu). ALCOA+ ilkelerinin Türkçe karşılıkları: - Attributable → **atfedilebilir** - Legible → **okunabilir** - Contemporaneous → **eşzamanlı** - Original → **özgün** - Accurate → **doğru** - + Complete → **eksiksiz**, Consistent → **tutarlı**, Enduring → **dayanıklı**, Available → **erişilebilir** Kısaltma ALCOA+ değişmez (uluslararası standart). --- ## İlgili dokümanlar - [Tıbbi Çeviri Hizmetleri](/tibbi-ceviri/) — Tıbbi belge çevirisinin tüm alt-hizmetleri için hub sayfa: klinik araştırma, farmakovijilans, IFU/eIFU, prospektüs, hasta bilgilendirme, etiket/UDI ve diğerleri. - [Klinik Araştırma Belgeleri Çevirisi (ICF, IB, GCP)](/klinik-arastirma-belgeleri-cevirisi-icf-ib-gcp/) — Klinik araştırma belge tipleri (protokol, ICF, araştırıcı broşürü, monitorizasyon raporları, klinik araştırma raporları) için profesyonel çeviri hizmetleri. - [Farmakovijilans Belgelerinin Çevirisinde MedDRA: Hız ve Doğruluk Dengesi](/belgeler/farmakovijilans-belgeleri-meddra-hiz-dogruluk/) — MedDRA terimlerinin pratik çevirisinde hız-doğruluk dengesi, ICSR/SUSAR/PSUR raporlama bağlamında. - [Klinik Onam (ICF) Türkçe Çevirisinde Okunabilirlik ve Etik Kurul Beklentileri](/belgeler/klinik-onam-turkce-okunabilirlik-etik-kurul/) — ICF Türkçe metinleri için okunabilirlik ölçütleri, etik kurul başvuru süreci, TTB Helsinki Bildirgesi atıf pratiği. ## Kaynaklar ve referans belgeleri - **ICH E6(R3) Final Guideline** (06.01.2025) — birincil regülasyon kaynağı. [ICH resmi database](https://database.ich.org/) - **EMA E6(R3) Adoption** (yürürlük 23.07.2025) — AB tarafı adopsiyon. [EMA scientific guideline page](https://www.ema.europa.eu/en/ich-e6-good-clinical-practice-scientific-guideline) - **FDA E6(R3) Final Guidance** (09.09.2025) — ABD tarafı adopsiyon. [FDA guidance documents](https://www.fda.gov/regulatory-information/search-fda-guidance-documents/e6r3-good-clinical-practice-gcp) - **TİTCK İyi Klinik Uygulamaları Kılavuzu 8. Revizyon** (01.02.2024) — mevcut Türkçe regülasyon standardı (E6(R2) tabanlı). [TİTCK mevzuat sayfası](https://www.titck.gov.tr/mevzuat/2150) - **TİTCK Güven Uygulamaları Kılavuzu** (revizyon 14.11.2025) — karşılaştırılabilir otorite kararlarının değerlendirilmesi çerçevesi. [TİTCK Klinik Araştırmalar mevzuat indeksi](https://www.titck.gov.tr/faaliyetalanlari/ilac/klinik-arastirmalar) - **Helsinki Bildirgesi 2024 — TTB Türkçe çevirisi** (30.10.2024 onaylı) — etik atıf zorunluluğu için TTB resmi çevirisi. [Türk Tabipleri Birliği duyuru sayfası](https://www.ttb.org.tr/675ykm8) - **MedDRA** — Tıbbi Düzenleyici Faaliyetler Sözlüğü. Türkçe sürüm yok; PT/LLT İngilizce in-line tutulur. [MedDRA MSSO resmi sitesi](https://www.meddra.org/)